====== کد منبع (Source Code) ======

===== تعریف =====

**کد منبع (Source Code)** مجموعه‌ای از دستورها، تعریف‌ها و عبارت‌هایی است که برنامه‌نویس برای توصیف رفتار یک نرم‌افزار با استفاده از یک زبان برنامه‌نویسی می‌نویسد.

کد منبع می‌تواند به شکل متن ساده نوشته شود یا شامل ساختارها و فایل‌های مختلفی باشد که در کنار یکدیگر یک نرم‌افزار را تشکیل می‌دهند. این کد معمولاً توسط ابزارهایی مانند [[glossary:programming:compiler|کامپایلر]]، [[glossary:programming:interpreter|مفسر]] یا ابزارهای ساخت پردازش می‌شود.

===== نحوه کار =====

کد منبع معمولاً نخستین شکل قابل‌خواندن و قابل‌ویرایش یک برنامه است. برای تبدیل آن به نرم‌افزاری قابل اجرا، بسته به زبان برنامه‌نویسی و محیط اجرا، ممکن است چند مرحله انجام شود:

  * **تحلیل نحوی (Parsing):** بررسی ساختار کد بر اساس قواعد زبان.
  * **تحلیل معنایی (Semantic Analysis):** بررسی معنی ساختارها و سازگاری آن‌ها با قواعد زبان.
  * **ترجمه (Translation):** تبدیل کد به شکل دیگری مانند کد ماشین یا بایت‌کد.
  * **اجرا (Execution):** اجرای برنامه توسط پردازنده یا یک محیط اجرا.

این مراحل در همه زبان‌ها و پیاده‌سازی‌ها یکسان نیستند. برای مثال، بعضی زبان‌ها به کد ماشین کامپایل می‌شوند، درحالی‌که برخی پیاده‌سازی‌ها کد را به بایت‌کد تبدیل کرده و سپس آن را در یک ماشین مجازی اجرا می‌کنند.

===== مثال =====

کد زیر یک برنامه ساده به زبان C است:

<code c>
#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Hello, world!\n");
    return 0;
}
</code>

این متن کد منبع برنامه است. برای ساخت یک فایل اجرایی در محیطی که GCC نصب شده، می‌توان از دستور زیر استفاده کرد:

<code bash>
gcc hello.c -o hello
</code>

در این مثال، `hello.c` فایل کد منبع و `hello` نام فایل اجرایی خروجی است. دستور ساخت ممکن است با توجه به سیستم‌عامل و ابزارهای مورد استفاده متفاوت باشد.

===== کد منبع و کد ماشین =====

کد منبع و کد ماشین دو مفهوم متفاوت‌اند:

  * **کد منبع (Source Code):** معمولاً برای انسان قابل‌خواندن و ویرایش است و از قواعد یک زبان برنامه‌نویسی پیروی می‌کند.
  * **کد ماشین (Machine Code):** شامل دستورهایی است که پردازنده مشخصی می‌تواند مستقیماً اجرا کند.

بین این دو ممکن است مراحل دیگری مانند تولید فایل شیء، پیونددهی و بهینه‌سازی وجود داشته باشد. همچنین همه زبان‌ها الزاماً مستقیماً از کد منبع به کد ماشین تبدیل نمی‌شوند.

===== کد منبع و کد بایت =====

**بایت‌کد (Bytecode)** نمایش میانی کد است که معمولاً برای اجرا توسط یک ماشین مجازی یا محیط اجرای مشخص طراحی می‌شود.

برای نمونه، پیاده‌سازی استاندارد CPython کد پایتون را به بایت‌کد تبدیل می‌کند و سپس آن را در ماشین مجازی خود اجرا می‌کند. بنابراین، در این پیاده‌سازی، اجرای برنامه صرفاً به معنی اجرای مستقیم متن کد منبع توسط پردازنده نیست.

اطلاعات بیشتر: [[glossary:programming:bytecode|بایت‌کد]]

===== کد منبع در نرم‌افزار آزاد =====

در نرم‌افزار آزاد، دسترسی به کد منبع اهمیت اساسی دارد؛ زیرا امکان مطالعه، بررسی، تغییر و توزیع مجدد نرم‌افزار را مطابق مجوز آن فراهم می‌کند.

با این حال، **در دسترس بودن کد منبع به‌تنهایی برای آزاد بودن نرم‌افزار کافی نیست**. مجوز نرم‌افزار نیز باید آزادی‌های لازم را به کاربران بدهد. همچنین انتشار کد منبع لزوماً به این معنی نیست که نرم‌افزار از نظر امنیتی بررسی شده یا بدون آسیب‌پذیری است.

===== اصطلاحات مرتبط =====

  * [[glossary:programming:compiler|کامپایلر (Compiler)]]
  * [[glossary:programming:interpreter|مفسر (Interpreter)]]
  * [[glossary:programming:machine_code|کد ماشین (Machine Code)]]
  * [[glossary:programming:bytecode|بایت‌کد (Bytecode)]]
  * [[glossary:programming:runtime|محیط اجرا (Runtime)]]
  * [[glossary:programming:open_source|متن‌باز (Open Source)]]

===== منابع =====

  * [[https://gcc.gnu.org/onlinedocs/gcc/Overall-Options.html|مستندات GCC: گزینه‌های کلی کامپایل]]
  * [[https://docs.python.org/3/reference/executionmodel.html|مستندات رسمی پایتون: مدل اجرا]]
  * [[https://www.gnu.org/philosophy/free-sw.html|پروژه گنو: تعریف نرم‌افزار آزاد]]